Kültür

Telli Turna

Telli Kuran.

Neden ? 

Evet telli, ama Kuran değil.

Nesimi Dede

Kuran nedir?

Kuran: Tanrı tarafından bir melek aracılığıyla, bir aracıya, yani elçiye öteki insanlara haber vermesini istediği kurallar kitabına İslam dini İnanırları Kuran diyor.

Önceki tek tanrılı dinlerin peygamberlerine, yani elçilerine, yani Tanrı ile insanların arasındaki aracılara gelen kurallar kitabına başka isimler deniyor. Hıristiyanların elçi olarak kabul ettikleri İsa’ya gelen kitaba İncil.

Yahudilerin Tanrı ile arasındaki aracıya, elçiye Musa’ya gelen, ya da geldiğine inanılan kitaba Tevrat deniliyor.

Bunlara baktığımız zaman Kuran Tanrı tarafından İslam Peygamberine gönderilen kitap.

Gelelim Telliye: 

Kuranın hükümlerine göre yasak, Kuranda kabul görmeyen, Kuranın İnanırlarınca kabul görmeyen, günah olarak bakılan İslam’dan önce varlığı bilinen, İsa’nın Hıristiyanlığından önce hatta Musa’nın Yahudiliğinden önce Sümerlerde, Hititlerde var olduğu bilinen kazılarda araştırmalarda Arkeologlar tarafından resimlerine rastlanan Telli ye Kuran adını ben uygun görmüyorum.

Bildiğimiz ilk biçimleri ile, Hastaları tedavi etmeye yardımcı olarak kullanılan bir alet.
Ata ruhlarından, Gök Tanrı’dan yardım isteyen kişinin elinde yardımcı bir alet.
Bir araya gelen insanların hoş vakit geçirmesine eşlik eden bir alet.
Toplantılarda dinleyenlere öğüt, nasihat, bilgi veren kişinin elinde bir alet.
Devamlı doğruyu, güzeli, insani özellikleri söyleten bir alet.
Günümüzde dahi sohbetlerde, muhabbetlerde konuşmalardan sonra, ’’Tel doğruyu söyler’’ diyerek Telli saz çalabilen kişinin biraz çalıp söylemesi istenir. 
Orada bulunan kişilerin isteğine durumuna veya o ana kadar konuşulan konuya göre, ağıt, destan, nasihat, oyun havası çalınıp söylenir. 

Tellinin, eğiten, öğüt veren, nasihat söyleyen, İnsanların gelişimine katkı sağlayan, kişileri doğruya güzele yönlendiren, Hakk’ı, Hakikatleri anlatan bir araç olduğunu düşünerek, bütün bunları ima eden ifade eden bir adı olmalı.

Başka bir isim olmalı dini öğe değil, bilgilenme, öğüt, nasihat eğitim içermeli.

Adı ne olabilir: 

Telli Kitap olabilir. Her icra eden okuyor olarak kabul edilsin.

Telli Defter olabilir: Aşıklar, Ozanlar yazıyor ve onunla okuyorlar diye kabul edilir.

Konuşan teller olabilir: Tek başına yalın oluyor, onu icra eden konuştuğunda, yani, türkü, deyiş her neyse söylediğinde anlam kazanıyor diye kabul edilir.

Telli tekne adı olur.
Hak söyleyen olur.
Doğru diyen olur.
Yol çalgısı olur.
Cem canı olur.
Cem sesi olur
Telli Turna
Olur, olur, olur
En doğrusunu bence Dertli demiş (1772-1846)

Kadı’ya, Allah’ın şaşkın kuluna, insanın teres ’ine ders verircesine söylediği şiirindeki adı ile Telli Saz.

Telli sazdır bunun adı
Ne ayet dinler ne kadı
Bunu çalan anlar kendi
Şeytan bunun neresinde?

Abdest alsan aldın demez
Namaz kılsan kıldın demez
Kadı gibi haram yemez
Şeytan bunun neresinde?

Venedik'ten gelir teli
Ardıç ağacından kolu
Be Allah’ın şaşkın kulu
Şeytan bunun neresinde?

İçinde mi, dışında mı
Burgusunun başında mı
Göğsünün nakışsında mı
Şeytan bunun neresinde?

Dut ağacından teknesi
Girişten bağlı perdesi
Behey insanın teres'i
Şeytan bunun neresinde?

Dertli gibi sarıksızdır
Ayağı da çarıksızdır
Boynuzu yok, kuyruksuzdur
Şeytan bunun neresinde?

Nefesli müzik aletleri, vurmalı müzik aletleri, yaylı müzik aletleri var.

Bu da telli müzik aletlerinin en önde gelenleri, Alevi Bektaşi toplumunun, değerlisi, önemlisi, kutsalı, öpülerek alınan- verilen, ibadetlerinde olmazsa olmazı.

Buna karşın katı kurallı, Şeriatçıların, günah, yasak düşüncesi ile yaklaştıkları biliniyor.

Bazı Aşıkların yaşlandıkları zaman günaha girme düşüncesinden dolayı tamamen Sazı, sanatını bıraktıkları biliniyor, birçok kadın ses, sahne sanatçılarının da din adına kapandıkları bir gerçektir.

Bu telli Turna’ya gönül verenler. -Bence Telli Turna oturuyor- Kurana gönül verenlerden daha özgür düşünceli, daha yaşama değer veren, canlıları, tabiatı, daha değerli hatta kutsal kabul edenlerdir, doğrusu da odur.

Turna, sevenler arasında selam gönderilen, haber sorulan, kutsallık yüklenen bir canlı varlıktır, kuş türüdür. Kutsallıksa Turna uygundur. Çin'de ölümsüzlük kuşu kabul edilirmiş.

Turna, İdris Peygamber olarak kabul edilen, Hermes’tir. 
Bakınız: Hermes, Hermetizm.

Turna, Çin’de her şeyden önce ölümsüzlük kuşudur (Melikoff, 2006: 121).